Leylek ile Ciğer Masalı

Ninesi için çarşıdan aldığı ciğeri bir leyleğe kaptıran küçük bir kızın Türk halk masalı. Kız, ciğeri geri almak için kapı kapı dolaşırken masal da halka halka büyüyor.

Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde, bir köyün kenarında yaşlı bir nine ile küçük torunu yaşarmış. Bir sabah nine canının ciğer çektiğini söylemiş. Kızın avucuna birkaç kuruş koymuş: "Çarşıya git, bir parça ciğer al. Dönüşte gölün kıyısında güzelce yıka, sonra eve getir."

Kız sevinçle koşmuş. Yol boyunca dut ağaçlarının altından geçmiş, tarladaki kuzulara el sallamış, çeşmenin başında oynayan çocuklara selam vermiş. Çarşıda kasap ona en güzel parçayı ayırıp kâğıda sarmış. Kız ciğeri koynuna basıp gölün kıyısına gelmiş. Tam diz çöküp ciğeri suda yıkarken gökten uzun bacaklı bir leylek süzülmüş. Gagasıyla ciğeri kızın elinden kapıp bir dalın üstüne konmuş.

"Leylek, leylek!" diye seslenmiş kız. "Ciğerimi geri ver, nineme götüreyim, ninem üzülmesin!"

Leylek başını yana eğmiş. "Bana bir arpa başağı getirirsen ciğerini geri veririm," demiş.

Kız tarlaya koşmuş. Kuru bir ekin sapına seslenmiş: "Ekin sapı, ekin sapı! Bana bir başak ver, başağı leyleğe vereyim, leylek ciğerimi versin, ciğeri nineme götüreyim."

Ekin sapı hışırdamış: "Günlerdir yağmur yağmadı, kupkuru kaldım. Yağmur için dua edersen sana bir başak veririm."

Kız ellerini açıp dua etmeye başlamış. O sırada yoldan geçen bir ihtiyar ona demiş ki: "Kızım, bizim buralarda yağmur duası buhurdanla, güzel kokular yakılarak edilir. Çarşı bekçisinde bir buhurdan var, git ondan iste."

Kız çarşıya koşmuş. "Çarşı bekçisi, çarşı bekçisi! Bana bir buhurdan ver, buhur yakıp yağmur için dua edeyim, yağmur ekin sapına yağsın, ekin sapı bana başak versin, başağı leyleğe vereyim, leylek ciğerimi versin, ciğeri nineme götüreyim."

Bekçi bıyığını burmuş: "Ayakkabımın biri delindi. Kunduracıdan bana yeni bir ayakkabı getirirsen buhurdanı veririm."

Kız kunduracının dükkânına koşmuş. "Kunduracı, kunduracı! Bana bir ayakkabı ver, ayakkabıyı bekçiye vereyim, bekçi bana buhurdan versin, buhur yakıp dua edeyim, yağmur ekin sapına yağsın, ekin sapı bana başak versin, başağı leyleğe vereyim, leylek ciğerimi versin, ciğeri nineme götüreyim."

Kunduracı çekicini bırakmış: "Elimde hiç deri kalmadı. Tabaktan bana bir parça deri getirirsen sana bir ayakkabı dikerim."

Kız bu kez tabakhaneye koşmuş. "Tabak, tabak! Bana bir parça deri ver, deriyi kunduracıya vereyim, kunduracı bana ayakkabı diksin, ayakkabıyı bekçiye vereyim, bekçi bana buhurdan versin, buhur yakıp dua edeyim, yağmur ekin sapına yağsın, ekin sapı bana başak versin, başağı leyleğe vereyim, leylek ciğerimi versin, ciğeri nineme götüreyim."

Tabak başını kaşımış: "Deri veririm, ama benim öküzüm sabahtan beri aç. Ona bir kucak saman getirirsen bir parça deri senin olsun."

Kız soluk soluğa harman yerine koşmuş. Orada bir çiftçi samanları dirgenle savuruyormuş. "Çiftçi, çiftçi! Bana bir kucak saman ver, samanı öküze götüreyim, tabak bana deri versin, deriyi kunduracıya vereyim, kunduracı bana ayakkabı diksin, ayakkabıyı bekçiye vereyim, bekçi bana buhurdan versin, buhur yakıp dua edeyim, yağmur ekin sapına yağsın, ekin sapı bana başak versin, başağı leyleğe vereyim, leylek ciğerimi versin, ciğeri nineme götüreyim."

Çiftçi gülmüş: "Amma uzun bir yol yürümüşsün! Saman vereyim vermesine, ama önce şu dağılan samanları toplamama yardım et."

Kız hemen kollarını sıvamış. Birlikte samanları toplamışlar, demet demet bağlamışlar. Çiftçi de ona kocaman bir kucak saman vermiş.

Kız samanı tabağın öküzüne götürmüş. Öküz samanı afiyetle yemiş, tabak da kıza bir parça deri vermiş. Kız deriyi kunduracıya götürmüş, kunduracı da ona tak tak tak bir ayakkabı dikmiş. Kız ayakkabıyı çarşı bekçisine götürmüş, bekçi de ona buhurdanı vermiş.

Kız buhurdanı yakmış, güzel kokulu dumanlar göğe yükselmiş. "Yağmur yağsın, ekin sapı yeşersin," diye dua etmiş. Çok geçmeden gökyüzünü bulutlar kaplamış, tıp tıp tıp yağmur yağmaya başlamış. Kuru ekin sapı suyu içtikçe dikilmiş ve kıza dolgun bir arpa başağı vermiş.

Kız başağı alıp gölün kıyısına koşmuş. Yağmurun altında koşarken saçları ıslanmış, ayakkabıları çamura bulanmış, ama o hiç aldırmamış. Yol boyunca karşılaştığı herkese el sallamış: çiftçiye, tabağa, kunduracıya, çarşı bekçisine. Hepsi de kapılarının önüne çıkıp ona gülümseyerek "Kolay gelsin, küçük hanım!" diye seslenmiş. Leylek hâlâ aynı dalda bekliyormuş. Kız başağı uzatmış, leylek de ciğeri dalın dibine bırakıp başağı gagasına almış. "Sözümü tuttum," demiş leylek. "Sen de çok çalışkan bir kızmışsın."

Kız ciğeri gölde güzelce yıkamış ve eve koşmuş. Ninesi kapının önünde merakla bekliyormuş. "Nerede kaldın kızım?" diye sormuş. Kız başından geçenleri bir bir anlatmış. Nine öyle gülmüş ki gözlerinden yaş gelmiş.

Sonra ocağı yakmış, ciğeri soğanla, biraz da kekikle güzelce pişirmiş. Kız da bu arada sofrayı kurmuş, tabakları dizmiş, bir testi su getirmiş.

Sofra kurulunca nine ile torun karşılıklı oturup yemeklerini afiyetle yemişler. O akşam yağmur hâlâ tıp tıp yağıyormuş, tarlalar da yemyeşil olacakmış. Gökten üç elma düşmüş: biri bu masalı dinleyene, biri anlatana, biri de sabırla kapı kapı dolaşan küçük kıza.

Yeni kelimeler

buhurdan

İçinde güzel kokulu şeyler yakılan küçük kap.

tabak

Hayvan derisini işleyip giysi ve ayakkabı yapılacak hâle getiren usta.

harman

Biçilen ekinlerin tanelerinin saplarından ayrıldığı yer.

Masaldan sonra konuşalım

• Leylek ciğeri geri vermek için kızdan ne istedi?
• Kız buhurdanı almak için önce neyi bulmak zorunda kaldı?
• Çiftçi kıza samanı vermeden önce ondan ne istedi?
• Bu masala bir halka daha ekleseydin, kız kimin kapısını çalardı?

Masal hakkında

Bu masal, Macar Türkolog Ignác Kúnos'un 19. yüzyılın sonlarında Anadolu'da derlediği Türk halk masalları arasında yer alan kısa bir anlatıdır; derlemenin 1896 tarihli İngilizce çevirisinde "The Piece of Liver" (Bir Parça Ciğer) adıyla geçer. Her yeni istekle bir öncekilerin baştan sayıldığı bu tür masallara zincirleme masal denir; Anadolu'da da çocuklara tekerleme gibi anlatılan pek çok örneği vardır.

Kúnos'un aktardığı anlatımda kız ciğersiz dönerse dövüleceğinden korkar, deriyi doğrudan öküzden ister, çiftçi de saman karşılığında ondan bir öpücük ister. Burada küçük okurlar için bu ayrıntıları değiştirdik: kız ninesi üzülmesin diye uğraşır, öküz tabağın aç kalan öküzü olur, çiftçi de yalnızca samanları toplamak için yardım ister. Aynı derlemeden bir başka masal için Üç Turunç Masalı'na bakabilirsiniz.