Geyik Olan Kardeş Masalı

Çölde susuzluğa dayanamayıp bir su birikintisinden içen ve geyiğe dönüşen bir şehzadeyle onu hiç yalnız bırakmayan kız kardeşinin Türk halk masalı. Kardeş sevgisinin her zorluğu aştığı eski ve sevilen bir hikâye.

Develer tellal iken, pireler berber iken, ben anamın beşiğini tıngır mıngır sallar iken, bir padişahın bir oğluyla bir kızı varmış. Padişah yaşlanıp dünyadan göçünce tahta oğlu geçmiş. Ama genç şehzade hazineyi idare etmeyi bilmiyormuş; çok geçmeden sandıklarda tek bir altın kalmamış.

Bir gün kız kardeşine demiş ki: "Kardeşçiğim, paramız bitti. Bunu duyan olursa bizi kapıdan kovarlar, kimsenin yüzüne bakamayız. En iyisi başka bir diyara gidelim." Ellerinde kalan birkaç parçayı bohçaya sarmışlar, bir gece sessizce saraydan çıkıp yola düşmüşler.

Yürüye yürüye uçsuz bucaksız bir kum çölüne varmışlar. Güneş öyle yakıyormuş ki dudakları kurumuş, dizlerinin bağı çözülmüş. Şehzade yerde küçük, bulanık bir su birikintisi görmüş. "Kardeşim, bu suyu içmeden bir adım daha atamam," demiş.

"Etme kardeşim," demiş kız, "kim bilir bu su temiz mi değil mi? Bu kadar dayandık, biraz daha dayanalım. Elbet temiz bir su buluruz."

Ama şehzade dinlememiş. Diz çöküp birikintinin suyunu son damlasına kadar içmiş. İçer içmez de bir geyiğe dönüşmüş.

Ağacın Tepesindeki Kız

Kız kardeş ağlamış, sızlamış ama yapacak bir şey yokmuş. Yine yola koyulmuşlar. Sonunda büyük bir ağacın altındaki gürül gürül bir pınara varmışlar. Geyik demiş ki: "Kardeşim, sen bu ağacın tepesine çık. Ben yiyecek bir şeyler bulmaya gideyim. Kim ne derse desin, sakın aşağı inme." Kız ağaca tırmanmış. Geyik her gün ormana gidip yemişler, yabani meyveler getirmiş. Böylece günler, haftalar geçmiş.

O ülkenin padişahının atları her akşam bu pınarda sulanırmış. Bir akşam seyisler atları getirmiş ama atlar suya eğilir eğilmez ürküp geri çekilmiş. Suda ağaçtaki kızın yansımasını görüyorlarmış. Seyisler durumu padişaha anlatmış. Padişah kendisi gelip başını kaldırınca ağacın tepesinde on dördündeki ay gibi güzel bir kız görmüş.

"Sen cin misin, peri misin?" diye sormuş.

"Ne cinim ne periyim, ben de senin gibi bir insanım," demiş kız.

Padişah ona aşağı inmesi için yalvarmış ama kız kardeşinin sözünü tutmuş, inmemiş. Padişah sabırsızlanıp adamlarına ağacı kesmelerini emretmiş. Adamlar akşama kadar baltalarla çalışmış, ağacın gövdesinde ince bir yer kalmış. Hava kararınca işi ertesi güne bırakıp gitmişler.

Akşam geyik gelmiş, olanları öğrenmiş. "İyi ettin, sakın inme," demiş. Sonra ağacın yarasını diliyle yalamış. Ağacın gövdesi eskisinden de kalın ve sağlam olmuş. Ertesi gün de aynı şey olmuş. Adamlar ne kadar kesseler, geyik her akşam ağacı yeniden iyileştirmiş.

Padişah bu sefer başka bir yol denemiş. Hileleri bilen yaşlı bir kadını çağırmış. Kadın pınarın başına bir sacayağı kurmuş, kazanı ters koymuş, suyu kazana değil de yere dökmüş, gözleri görmüyormuş gibi yapmış. Kız dayanamamış: "Nineciğim, kazanı ters koydun!" diye seslenmiş. Kadın: "Gözlerim görmüyor yavrum, in de bana yardım et," demiş. Ama kız inmemiş. Ertesi gün kadın unu eleyeceğine kül elemiş, kız yine inmemiş.

Üçüncü gün kadın yanında küçük bir kuzu getirmiş. Kuzuya su vermeye çalışıyormuş ama kabı ters tutuyormuş. Kuzucuk susuzluktan acı acı meliyormuş. Kız bu sese dayanamamış, kuzuya su vermek için ağaçtan inmiş. Ağacın arkasında saklanan padişah hemen ortaya çıkmış ve kızı saraya götürmüş.

Havuzdaki Balık

Padişah kızla evlenmek istemiş. Kız: "Kardeşim geyiği getirmeden olmaz," demiş. Geyiği bulup getirmişler. O günden sonra geyik kız kardeşinin yanından hiç ayrılmamış. Her gece yatmadan önce ön ayağıyla ikisini de usulca okşarmış: "Bu ayağım kız kardeşime, bu ayağım enişteme."

Ne var ki sarayda kıskanç bir hizmetçi varmış. Padişahın ağaçtan gelen bir kızı seçmesine hiç dayanamıyormuş. Bir gün genç sultan bahçedeki büyük havuzun kenarında gezinirken hizmetçi onu arkasından itmiş. Havuzda kocaman bir balık yaşarmış; kızı bir lokmada yutmuş. Ama balığın karnında kız sağ salimmiş, sadece dışarı çıkamıyormuş.

Hizmetçi sultanın giysilerini giyip onun yerine geçmiş. Padişah akşam gelince: "Yüzün neden değişmiş?" diye sormuş. "Bahçede çok gezdim, güneş yaktı," demiş hizmetçi. Padişah inanmış. Ama gece geyik gelip ayağıyla okşarken hemen anlamış ki bu kız onun kardeşi değil.

Hizmetçi geyiğin sırrı ortaya çıkaracağından korkmuş. Hasta numarası yapmış, hekimlere para verip şöyle söyletmiş: "Sultanın ilacı ancak geyikle bulunur, başka çaresi yok." Padişah üzülmüş ama karısını kurtarmak için emir vermiş. Bıçaklar bilenmiş, kazanlar ateşe konmuş.

Geyik bütün bu telaşı görünce koşa koşa havuzun başına gitmiş ve üç kez seslenmiş:

"Bıçaklar bileniyor, kazanlar kaynıyor, kardeşim kardeşim, yetiş bana!"

Balığın karnından kız kardeşinin sesi gelmiş: "Ben balığın karnındayım, elimde altın tas, ayağımda gümüş terlik, gelemem kardeşim!"

Geyiğin arkasından gelen padişah her şeyi duymuş. Hemen havuzun suyunu boşaltmışlar, balığı dikkatle çıkarmışlar. Balık karaya çıkar çıkmaz ağzını açmış, kız da altın tası elinde, gümüş terliği ayağında dışarı çıkmış. Balığın ağzından parlak bir taneyle birlikte su damlaları dökülmüş; geyik o taneyi yutunca yeniden yakışıklı bir delikanlı olmuş. İki kardeş birbirine sarılıp sevinçten ağlamışlar.

Padişah hizmetçiyi çağırıp ona yaptıklarını sormuş. Hizmetçi yalanının ortaya çıktığını görünce başını önüne eğmiş, utancından ağzını açamamış. Padişah onu sarayın kapısından uzaklara göndermiş. Sonra dört gün dört gece düğün yapılmış. Onlar ermiş muradına, biz çıkalım kerevetine.

Yeni kelimeler

birikinti

Yağmur ya da başka bir sudan yerde toplanıp kalan küçük su.

seyis

Atlara bakan, onları besleyip sulayan kişi.

sacayağı

Üstüne kazan konup altında ateş yakılan, üç ayaklı demir araç.

enişte

Kız kardeşin ya da halanın, teyzenin eşi.

Masaldan sonra konuşalım

• Şehzade kardeşinin sözünü dinleseydi ne olurdu?
• Kız kardeş ağaçtan neden en sonunda indi?
• Geyik, hizmetçinin kardeşi olmadığını nasıl anladı?
• Sen bir günlüğüne bir hayvana dönüşseydin hangisi olmak isterdin?

Masal hakkında

Kardeşin geyiğe dönüştüğü bu masal Anadolu'da farklı biçimleriyle anlatılır. Bir anlatımı, Macar Türkolog Ignác Kúnos'un 19. yüzyılın sonlarında derleyip yayımladığı Türk halk masalları arasındadır. Avrupa'da Grimm Kardeşler'in "Kardeş ile Kız Kardeş" masalı da aynı masal ailesindendir.

Kúnos'un aktardığı anlatımda yaşlı kadının kuzuya yaptığı, balığın havuzdan çıkarılışı ve hizmetçinin cezası çok daha serttir; geyiğin kardeşini doyurmak için avlanması da anlatılır. Kız orada balığın karnında bir de bebek dünyaya getirir; bu ayrıntıyı sadeleştirdik. Burada küçük okurlar için bu sahneleri yumuşattık: kuzu yalnızca susuz kalır, balık ağzını açıp kızı bırakır, hizmetçi utanıp saraydan uzaklaştırılır. Eski metindeki ten rengi vurgusunu da almadık. Benzer bir kıskançlık hikâyesi için Üç Turunç Masalı'na bakabilirsiniz.