Keloğlan ve Açıl Sofram Açıl Masalı

Rüzgâr Keloğlan'ın son çuval ununu savurup götürünce, yolda karşısına ak sakallı bir ihtiyar çıkar. Bu Anadolu masalı, sihirli hediyeleri ve onların peşine düşen açgözlü bir hancıyı anlatır.

Bir varmış, bir yokmuş. Kuş dilinin bilindiği, kurbağaların türkü söylediği zamanlarda, Keloğlan ile anası küçük bir kerpiç evde yaşarmış. Yoksulmuşlar ama birbirlerini öyle severlermiş ki kuru ekmek bile onlara bal tadında gelirmiş.

Bir gün anası ambarın dibinde kalan son buğdayı bir torbaya doldurmuş. "Oğul, şunu değirmene götür, öğüt de getir. Bir süre bununla idare ederiz."

Keloğlan torbayı sırtlayıp değirmene gitmiş, buğdayı un yaptırmış. Dönüş yolunda öyle sert bir rüzgâr esmiş ki torbanın ağzı açılmış, un bulut bulut havalanıp uçup gitmiş. Keloğlan'ın elinde boş bir torba kalmış.

Yol kenarındaki bir taşa oturup başını ellerinin arasına almış. "Şimdi anama ne derim?" diye üzülmüş.

Gözünün önüne anasının yüzü gelmiş. Anası her sabah erkenden kalkar, ocağı yakar, kendisi yemeden önce oğlunun tabağını doldururmuş. "Anamı bir kez olsun sevindiremedim," diye içi burkulmuş.

O sırada yanına ak sakallı, güler yüzlü bir ihtiyar gelmiş. "Ne oldu evladım, neden böyle boynun bükük?"

Keloğlan önce utanmış, gözyaşlarını koluyla silmiş. Sonra ihtiyarın yorgun göründüğünü fark edip torbasında kalan son kuru ekmeği ona uzatmış. "Benim derdim büyük değil dede. Sen acıkmışsındır, al bunu ye."

Keloğlan başından geçeni anlatmış. İhtiyar ona uzun uzun bakmış, sonra heybesinden katlanmış küçük bir sofra bezi çıkarmış. "Bunu al. Ne zaman acıkırsan yere ser ve 'Açıl sofram açıl!' de. Doyunca da 'Toplan sofram toplan!' dersin. Yalnız yolda kimseye sırrını açma."

Keloğlan teşekkür edip yola koyulmuş. Akşam olunca bir hana uğramış. Odasına çekilince dayanamamış, sofrayı serip fısıldamış: "Açıl sofram açıl!"

Bir anda sofranın üstü buğusu tüten çorbalar, pilavlar, sıcak ekmekler, tatlılarla dolmuş. Keloğlan karnını doyurup "Toplan sofram toplan!" demiş, sofra yine bomboş bir bez oluvermiş.

Ne var ki hancı kapının aralığından her şeyi görmüş. Gece Keloğlan uyuyunca odaya süzülmüş, sihirli sofrayı alıp yerine ona benzeyen sıradan bir bez koymuş.

Keloğlan sabah erkenden yola çıkmış, eve varınca anasını sevinçle kucaklamış. "Ana, artık hiç aç kalmayacağız!" Bezi yere sermiş: "Açıl sofram açıl!" Hiçbir şey olmamış. Bir daha söylemiş, yine bir şey olmamış.

Keloğlan bezi silkelemiş, ters çevirmiş, köşelerini düzeltmiş. "Açıl sofram açıl! Lütfen açıl!" diye yalvarmış. Bez yerde sessizce durmuş, sanki o da Keloğlan'a bakıp mahcup oluyormuş.

Anası oğlunun mahcup yüzünü görünce onu kırmamış. "Üzülme yavrum, sen yine de bana un getirmek için çok uğraştın. Bir yolunu buluruz."

Ertesi gün Keloğlan aynı yoldan geçerken ihtiyar yine karşısına çıkmış. Keloğlan sofranın çalışmadığını anlatınca ihtiyar gülümsemiş, bu sefer ona küçük, kulakları kocaman bir eşek vermiş. "Bunun sırtını okşa ve 'Silkelen eşeğim silkelen!' de. Ama dikkat et, sırrını kimseye gösterme."

Keloğlan yine o hana uğramış. Odasında eşeğin sırtını okşayıp "Silkelen eşeğim silkelen!" deyince, eşek bir silkinmiş ve yere pırıl pırıl altınlar dökülmüş. Hancı yine kapının aralığından gözetliyormuş. Gece olunca sihirli eşeği ahırdan alıp yerine ona benzeyen başka bir eşek bağlamış.

Evde eşek ne kadar okşanırsa okşansın, bir tek anırmaktan başka bir şey yapmamış. Keloğlan'ın aklı yavaş yavaş işlemeye başlamış. "Ana," demiş, "iki kere de aynı handa kaldım. İki kere de hediyem bozuldu. Bu işte bir hancı parmağı var."

Üçüncü gün ihtiyar, Keloğlan'a bir torba ile içinde bir sopa vermiş. "Bu sefer sırrını saklama," demiş göz kırparak. "Torbaya 'Çık sopa çık!' dersen sopa çıkar ve sen 'Gir sopa torbaya!' diyene kadar durmaz."

Keloğlan hana varınca hancıya duyurur gibi yüksek sesle söylenmiş: "Bu torbanın içindeki, sofradan da eşekten de kıymetli! Sakın kimse dokunmasın!" Sonra yatıp uyur gibi yapmış.

Gece yarısı hancı parmaklarının ucuna basarak odaya girmiş, torbanın ağzını açıp merakla fısıldamış: "Ne varsa çıksın bakalım!"

Keloğlan yataktan doğrulup bağırmış: "Çık sopa çık!"

Sopa torbadan fırlayıp hancının etrafında fır fır dönmeye başlamış. Bir ayağına dokunmuş, hancı zıplamış; bir dirseğine dokunmuş, hancı hoplamış. Sopa onu kovaladıkça hancı odanın içinde oraya buraya sekip durmuş, sanki düğünde oyun oynuyormuş gibi.

"Aman Keloğlan, durdur şunu! Dizlerimde derman kalmadı!"

"Önce sofrayla eşeği getir," demiş Keloğlan.

"Getiririm, getiririm, hepsini getiririm!"

Keloğlan "Gir sopa torbaya!" deyince sopa uslu uslu torbasına girmiş. Hancı nefes nefese gidip sihirli sofrayı ve sihirli eşeği getirmiş. Yaptığından öyle utanmış ki Keloğlan'ın yüzüne bakamamış. "Bir daha kimsenin malına göz dikmeyeceğim," diye söz vermiş.

Keloğlan sofrasını koltuğuna, eşeğini yularından, sopasını sırtına almış ve evinin yolunu tutmuş. Kapıda anası onu bekliyormuş. Bu sefer Keloğlan sofrayı serip "Açıl sofram açıl!" deyince ev mis gibi yemek kokusuyla dolmuş. Anası bir kahkaha atıp oğlunun yanaklarından öpmüş.

O günden sonra Keloğlan'ın evinde hiç kimse aç kalmamış. Kapılarını çalan her yolcuya sofra açılmış, eşekten dökülen altınlarla köyün yıkık çeşmesi onarılmış. Sopa ise torbasında, kapının arkasında asılı durmuş. Kimse onu bir daha kullanmak zorunda kalmamış.

Onlar ermiş muradına, biz çıkalım kerevetine.

Yeni kelimeler

han

Eskiden yolcuların geceyi geçirdiği, hayvanlarını bağladığı büyük konaklama yeri.

hancı

Hanı işleten kişi.

heybe

Omuza ya da hayvan sırtına atılan, iki gözlü taşıma torbası.

mahcup

Utanmış, boynu bükük.

Masaldan sonra konuşalım

• Keloğlan ilk iki hediyeyi neden kaybetti?
• Keloğlan üçüncü seferde hancıyı nasıl yakaladı?
• Keloğlan'ın anası, sofra çalışmadığında ne yaptı? Bu sence neden önemliydi?
• Senin sihirli bir sofran olsaydı, ilk kimi davet ederdin ve ne yemek isterdin?

Masal hakkında

"Açıl sofram açıl" masalı, Keloğlan masallarının en çok bilinenlerinden biridir ve Anadolu'da farklı biçimleriyle anlatılır. Hediyeleri veren kişi, hediyelerin sırası ve türü de anlatıcıya göre değişir. Sihirli sofra, altın döken hayvan ve sahibini koruyan sopa üçlüsü, dünyanın pek çok yerinde anlatılan bir masal tipinin de temelidir. Geleneksel anlatımlarda sopa hancıyı döverek cezalandırır; burada küçük okurlar için sopanın yalnızca onu hoplatıp zıplattığını anlattık.