Keloğlan ile Köse Masalı

Keloğlan'ın en büyük rakibi, kıskanç komşusu Köse'dir. Bu Anadolu masalında Köse, Keloğlan'ın şansını kıskandıkça kendi kurduğu tuzaklara düşer; sonunda da gölün dibindeki koyunların peşine düşer.

Bir varmış, bir yokmuş; develer tellal iken, pireler berber iken, ben anamın beşiğini tıngır mıngır sallar iken, bir köyde Keloğlan ile anası yaşarmış. Hemen yanı başlarındaki büyük evde de Köse otururmuş. Köse'nin sakalı da bıyığı da yokmuş ama kıskançlığı bir dağ kadarmış. Keloğlan'ın bir sevindiğini görse, o gece uykusu kaçarmış.

Keloğlan'ın yaşlı bir ineği varmış, adı Sarıkız. Yıllarca ana oğula süt vermiş, tarlalarını sürmüş. Bir kış sabahı Sarıkız yaşlılıktan ahırda sessizce uyuyup bir daha uyanmamış. Keloğlan ile anası çok üzülmüş.

Keloğlan ahırın kapısına oturmuş, Sarıkız'ın boş yemliğine uzun uzun bakmış. Küçükken onun sırtına binip tarlaya gittiklerini, kış gecelerinde ahırın sıcaklığında ona masallar anlattığını hatırlamış. Anası yanına gelip oturmuş, oğlunun başını dizine almış. "Her canlının bir ömrü var, yavrum. Sarıkız güzel bir ömür sürdü. Biz de ona iyi baktık."

Anası oğlunun omzuna dokunmuş. "Sarıkız bize çok iyi bakmıştı. Derisini şehre götür, tabaklara sat. Onun son iyiliği de bu olsun."

Keloğlan deriyi sırtlayıp şehre yollanmış. Şehrin tabakhanesinde yaşlı bir usta deriyi eline alıp hayranlıkla bakmış. "Böylesine sağlam bir deriyi yıllardır görmedim. Belli ki bu inek çok iyi bakılmış." Keloğlan'a iyi bir para vermiş.

Keloğlan dönüş yolunda bir de kervana denk gelmiş. Kervanın tekerleği bir çukura saplanmış, kimse çıkaramıyormuş. Keloğlan bir kalas bulup tekerleği kaldırmalarına yardım etmiş, kervan sahibi de ona bir avuç altın vermiş.

Keloğlan eve varınca paraları ve altınları ocağın başında anasıyla birlikte saymış. Bunu pencereden gözetleyen Köse, kıskançlıktan kıvranmış. Ertesi sabah kapıyı çalmış: "Keloğlan, bu altınlar nereden?"

Keloğlan, Köse'nin kötü niyetini bildiği için şakayla karışık konuşmuş: "Şehirde inek derisine altın veriyorlar Köse."

Köse hiç düşünmeden ambarında yıllardır biriktirdiği eski, yırtık, kurtlanmış derilerin hepsini arabasına yüklemiş ve şehre koşmuş. Tabakhaneye varınca bağırmış: "Deri getirdim, altın isterim!"

Ustalar derilere bakıp kahkahayı basmışlar. "Bunlarla ancak sinek kovalanır!" Köse, şehrin çocuklarının gülüşmeleri arasında kıpkırmızı bir yüzle köye dönmüş.

Köse çok öfkelenmiş. "Bu Keloğlan beni herkese rezil etti. Ona bir ders vereyim," demiş. Bir akşam Keloğlan'ı arkadan yakalayıp koca bir çuvala koymuş, çuvalın ağzını bağlamış. Çuvalı sırtlayıp köyün dışındaki gölün kıyısına götürmüş.

"Sabaha kadar burada kal da aklın başına gelsin," demiş Köse ve karnı acıktığı için evine yemeğe gitmiş.

Çuvalın içi karanlıkmış, kurbağalar vıraklıyor, rüzgâr sazlıkların arasında ıslık çalıyormuş. Keloğlan önce biraz korkmuş, sonra kendi kendine konuşmaya başlamış: "Korkuyla iş çözülmez, Keloğlan. Anan seni bekliyor. Düşün bakalım." Bir yandan da anasının merak edeceğini düşünüp üzülmüş.

Keloğlan çuvalın içinde düşünürken bir koyun sürüsünün sesini duymuş. Yaşlı bir çoban, sürüsünü gölün kıyısından geçiriyormuş. Keloğlan seslenmiş: "Çoban dede! Ben Keloğlan'ım, beni şu çuvaldan kurtarır mısın?"

Çoban, Keloğlan'ı tanırmış. Çuvalı hemen açmış. Keloğlan olanları anlatınca çoban sakalını sıvazlamış. "Şu Köse'nin kıskançlığı hiç bitmeyecek."

Keloğlan'ın aklına bir fikir gelmiş. "Çoban dede, sürünü sabah bir saatliğine bana emanet eder misin? Köse'ye küçük bir ders vermek istiyorum. Sonra koyunlarını sana sapasağlam teslim ederim."

Çoban gülmüş. "Olur. Ben de şu ağacın altında dinlenirim."

Sabah Köse, Keloğlan'ı çuvaldan çıkarmak için göle gelmiş. Bir de ne görsün: Çuval boş, Keloğlan ise önünde koca bir koyun sürüsüyle keyifle ıslık çalıyormuş!

Köse'nin ağzı açık kalmış. "Keloğlan! Bu koyunları nereden buldun?"

Keloğlan gölü göstermiş. Gökyüzündeki bembeyaz bulutlar gölün durgun suyuna yansıyormuş; uzaktan bakınca suyun içinde koyunlar varmış gibi görünüyormuş. "Bak işte, gölün içinde ne kadar çok koyun var. Ben bunları oradan topladım. Daha bir sürü kaldı."

Köse suya bakmış, beyaz beyaz koyunları görür gibi olmuş. Gözü dönmüş. "Bunların hepsi benim olacak!" diye bağırmış, Keloğlan'ın sözünün sonunu bile beklemeden kendini gölün sığ kıyısına atmış.

Su beline kadar gelmiş, ayakları çamura batmış. Ellerini suya daldırıp koyun aramış, ama elinde bir avuç yosun, bir de vıraklayan bir kurbağa kalmış. Köse çamura bulanmış, sırılsıklam olmuş, titreye titreye kıyıya çıkmış.

"Hani koyunlar?" diye homurdanmış.

Keloğlan gülerek gökyüzünü göstermiş. "Koyunlar orada, Köse. Bulut onlar. Sen kıskançlıktan ne bulut tanıdın ne su."

O sırada köylüler de sesleri duyup göl kıyısına toplanmış. Köse'yi o hâlde görünce gülmekten kırılmışlar. Köse ilk kez yaptıklarından utanmış. Başını öne eğip Keloğlan'a dönmüş: "Seni çuvala koymamalıydım. Kıskançlık gözümü kör etmiş."

Keloğlan, Köse'ye kuru bir hırka uzatmış. "Gel, üşüme. Komşuluk bir daha bozulmasın."

Keloğlan sürüyü çobana sapasağlam teslim etmiş. Çoban da iyiliği için ona küçük bir kuzu hediye etmiş. Keloğlan kuzuyu kucaklayıp eve koşmuş. Anası kapıda onu bekliyormuş; oğlunu görünce gözleri dolmuş, sonra kuzuyu görünce gülmüş.

"Oğul, bu gece neredeydin?"

"Anlatayım ana," demiş Keloğlan, "ama önce sen şu kuzuya bir isim bul."

Gökten üç elma düşmüş: biri anlatana, biri dinleyene, biri de kıskançlığı bırakıp komşusuna iyi davranana.

Yeni kelimeler

tabakhane

Hayvan derilerinin işlenip kullanılır hâle getirildiği yer.

köse

Sakalı, bıyığı hiç çıkmayan ya da çok az çıkan kişi.

yansımak

Bir şeyin görüntüsünün suda ya da aynada görünmesi.

sığ

Suyu derin olmayan.

Masaldan sonra konuşalım

• Köse neden Keloğlan'ı kıskanıyordu?
• Köse gölde neden koyun gördüğünü sandı? Sen hiç bulutlarda bir şekil gördün mü?
• Keloğlan, Köse'ye sonunda neden hırka uzattı?
• Sen Keloğlan olsaydın, Köse'ye nasıl bir ders verirdin?

Masal hakkında

Keloğlan ile kıskanç komşusu Köse'nin çekişmesi, Keloğlan masallarının en bilinen konularındandır ve Anadolu'da farklı biçimleriyle anlatılır. Kahramanın deriyi satıp kazanç sağlaması, rakibinin onu taklit edip gülünç duruma düşmesi ve sonunda "sudaki koyunlar" hilesine kanması, dünyanın birçok yerinde bilinen bir masal tipinin halkalarıdır. Bu masal tipinin pek çok geleneksel anlatımında olaylar çok daha serttir; hayvanlar öldürülür ve kötü karakter sonunda suda boğulur. Burada küçük okurlar için bu sahneleri tümüyle yumuşattık: inek yaşlılıktan ölür, Köse ise yalnızca ıslanıp utanır.